![]() |
harezmi |
Asıl adı Ebu Abdullah Muhammed bin Musa el-Harezmi
dir. Harezmî, IX. yüzyılda yaşayan ve cebir alanında ilk defa eser yazan
Müslüman Türk bilginidir. 780 yılında Özbekistan'ın Karizmi kentinde dünyaya
gelmiştir Horasan
bölgesinde bulunan Harezm'de
temel eğitimini alan Harezmi, gençliğinin ilk yıllarında Bağdat'taki ileri
bilim atmosferinin varlığını öğrenir. İlmî konulara doyumsuz denilebilecek
seviyedeki bir aşkla bağlı olan Harezmi ilmi konularda çalışma idealini
gerçekleştirmek için Bağdat'a
gelir ve yerleşir...
Devrinde bilginleri himayesi ile meşhur olan Abbasi halifesi
Mem'un Harezmi'deki ilim kabiliyetinden haberdar olunca onu kendisi tarafından Eski Mısır,
Mezopotamya, Yunan ve Eski Hint
medeniyetlerine ait eserlerle zenginleştirilmiş Bağdat Saray
Kütüphanesi'nin idaresinde görevlendirilir. Böylece Harezmi
Bağdat'ta inceleme ve araştırma yapabilmek için gerekli bütün maddi ve manevi
imkanlara kavuşur. Burada matematik ve astronomi kaynaklarını uzun süre
inceleme imkanı bulmuştur. Bağdat’taki bilimler akademisi Darülhikme’de görev
alan Harezmî, matematik, astronomi ve coğrafya alanında değerli çalışmalar
yaptı.
Harezmi’nin başlıca çalışma alanları cebir,astronomi ve
coğrafyadır.
Cebir sözcüğü de Harezmi'nin "El’Kitab’ül-Muhtasar fi
Hısab’il Cebri ve’l-Mukabele” (Cebir ve Denklem Hesabı Üzerine Özet Kitap) adlı
eserinden gelmektedir.
Bu eser aynı zamanda doğu ve batının ilk müstakil cebir
kitabı olma özelliğini taşımaktadır.
Matematik alanındaki çalışmaları cebirin temelini
oluşturmuştur
Bir dönem bulunduğu Hindistan’da sayıları
ifade etmek için harfler ya da heceler yerine basamaklı sayı sisteminin
kullanıldığını saptamıştır. Harezmî'nin bu konuda yazdığı kitabın Algoritmi
de numero Indorum adıyla Latince'ye tercüme edilmesi sonucu, sembollerden
oluşan bu sistem ve sıfır,
12. yüzyılda
batı dünyasına sunulmuştur.
Harezmi sıfır
rakamının gerçek kaşifidir
Sekiz diğer sekizden çıkınca geriye bir şey kalmaz.
Boş kalmaması için bir dairecik koy!
İşte böyle diyor Harezmi; hint hesabını anlatan ve latinceye tercümesi yapılan ikinci yapıtında.
Boş kalmaması için bir dairecik koy!
İşte böyle diyor Harezmi; hint hesabını anlatan ve latinceye tercümesi yapılan ikinci yapıtında.
bu eserinin adıda 'Kitab al-Muhtasar fil Hisap al Hind ‘
tir.
Hintliler daha önceden sıfırın varlığını hissetmişlerdi
ancak bunu sadece boşluklarla ifade ediyorlardı
Sıfırı bir sembolle gösterme fikri ilk kez harezmi
tarafından gerçekleştirilmiştir
Paramızda , sınav notlarımızda ya da bilgisayarımızın
kodlarında (Biliyoruz ki bilgisayarlar ikilik sistemi kullanır. Yani sadece 1
ve 0.. O yüzden sıfır olmasa bugün bilgisayar denilen bir nesneyi kullanmamız
imkansıza yakın bir güçlükte olurdu) sıkça rastladığım sıfır sayısını ona
borçluyuz.
'Kitab al-Muhtasar fil Hisap ‘ adlı eserinde Avrupalıların
toplama ve çıkarmaya ait örnekleri ilk kez bu eserde bulması, ayrıca rakamların
birler basmağından başlanarak sağdan sola yazıldığını ilk kez bu eserle
öğrenmişlerdir.
Hesab-ül Cebir vel-Mukabele adlı kitabı, matematik
tarihinde, birinci ve ikinci dereceden denklemlerin sistematik çözümlerinin yer
aldığı ilk eserdir.
Birinci dereceden denklemleri incelerken Yanlış Yolu İle
Çözme Yöntemi'ni kullanmıştır. Bu yöntemi kullanırken şu anda ax2 + bx + c = 0
biçiminde gösterdiğimiz ve çözümünü x = - b + b2 - 4ac / 2a eşitliği ile
bulduğumuz ikinci dereceden denklemlerin çözümünü negatif nicelikleri bilmediği
için üç grupta toplamış ve her grup için Kareye Tamamlama İşlemi'ne dayanan
ayrı bir çözüm yöntemi kullanmıştır.
Harezmi Muhammed ibn İbrahim el-Fizari'nin Sanskrit dilinden
Arapça'ya tercüme ettiği el-Sindhind (Siddhanta) adlı yapıtını Batlamyus'un
Almagest'inden de yararlanarak düzeltmiştir. Muhtamelen bu yapıt iki ayrı
şekilde çoğaltılmıştır.
Yapıtın bu versiyonu Bathlı Adelard'ın ve daha sonra
muhtemelen Dalmaçyalı Hermann'ın gayretleriyle Latince'ye çevrilmiştir.
Yapıtdaki en büyük gariplik Harezmi'nin açıları sinüs gibi
trigonometrik fonksiyonlarla ifade ettiğini gösteren tablolar olmasıdır.
Ancak çoğu bilim tarihçisi sinüs ve kosinüsü ilk kez
Harezminin kullandığını söylüyor.
Ama ne olursa olsun
trigonometri İslam bilim dünyasına aittir
Cebire Yaptığı Katkılar Lütfi Göker’in 'Matematik Tarihi ve
Türk İslam Matematikçilerinin Yeri' adlı eserinde de denildiği gibi Harezmi
cebiri müstakil bir bilim dalı haline getiren bilgindir.
Yalnız cebiri müstakil bir bilim dalı haline getirmekle
kalmamış, zamanın en kapsamlı ve en sistemli cebir kitabını yazarak da
kendinden sonraki nesillere cebiri öğreten referans kaynağı olma vasfı
kazanmıştır.
Harezmi yaptığı bu çalışmalardan dolayı cebirin babası olarak
anılmaktadır.
Analitik Geometriyi Tesis Edişi
Avrupa bilim dünyasının tartışmasız kabul ettiği bir
olgudur; analitik geometriyi Descartes’in kurduğu kabulü.. Derler ki analitik
gometri Descartes’in 'La Geometri' adlı eseri ile başlar.
Oysa bir gerçek apaçık ortada durmaktadır. Descartes’ten tam
830 yılönce bir Türk bilgininin yazdığı bir eserde ikinci derece tam olmayan
denklemlerin çözümü verilmiştir.Bu denklemlerin çözümü için sunulan iki çözüm
yönteminden biri;kare ve dikdörtgen yöntemi olarak adlandırılan geometrik çözüm
yöntemidir ki, bu matematik tarihinde bir ilktir. Yani ilk kez cebire matematik
girmiş, dolayısı ile ilk kez cebirsel (analitik) geometriye dair bir örnek
matematiğin hizmetine sunulmuştur.Buradan da şu sonuç çıkıyor ki analitik
geometriyi Descartes değil Harezmi kurmuştur.
Coğrafya alanında da tanınmış biridir ve coğrafya alanında birçok araştırmalar yapmıştır.
Coğrafya alanında da tanınmış biridir ve coğrafya alanında birçok araştırmalar yapmıştır.
Coğrafya ile alakalı eseri ;
Kitab surat al-arz
Ziyc'ul Harezmi
Kitab al-Amal bi'l Usturlab
Kitab'ul Ruhname
Şam’da bulunan Kasiyun Rasathanesi’nde çalışan bilim
heyetinde ve yerkürenin bir derecelik meridyen yayı uzunluğunu ölçmek için
Sincar Ovasına giden bilim heyetinde bulunduğu gibi Hint matematiğini incelemek
için Afganistan üzerinden Hindistan’a giden bilim heyetine başkanlık da
etmiştir.
Ptolemy'nin coğrafya kitabını düzeltmelerle yeniden yazmış,
70 tane bilim adamıyla birlikte çalışarak 830 yılında bir dünya haritası
çizmiştir.
Dünyanın çevresini ve hacmini hesaplama çalışmalarında yer
almıştır. Güneş saatleri, usturlaplar ve saatler üzerine yazılmış eserleri de
vardır.
Coğrafyanın yanı sıra astronomi biliminde de eserler
bırakmıştır. Astronomik cetvellerle ilgili kitaplar yazmış ve bu eserler 12.
y.y. da Latince' ye çevrilmiştir.
Avrupa da Harezmi;
Al-Kourism derler, Harezmi’ye Avrupada.. Algoritmanın
kurucusudur o. Algoritmaya isim veren kişi
Harezmi eserlerinin latinceye tercüme edilmeye başladığı
1145 ten beri büyük bir ilgi ile izlenmektedir, Avrupa da Denilebilir ki;
O, gerek eserlerinde ilk kez
sunduğu cebirsel işlem , teorem ve ispatlarla gerekse kendinden önce
bilinenleri derleyip geliştirerek matematiğin istifadesine sunmak üzere
eserlerinde bir araya getirişi ile Avrupanın matematiği açılan kapısı olmuştur. Hatta bazı Avrupalı tarihçiler
Avrupa da rönesansın öncülerinin iddia edildiği gibi Grek uygarlığı değil,
Harezmi ve onu takip eden bilginlerin vasıtasıyla (Ömer Hayyam Ebu’l Vefa
,Gıyasüddin Cemşid gibi) doğudan öğrenilen ve uygulanan yenilikler olduğunu
ifade edebilme cesaretini göstermişlerdir.
ESERLERİ
Harezmi’nin tercümeleri yapılan
eserlerinden ilki Ceb’r ve’l Mukabele dir. Eserin ilk tercümesi 1145
yılında, bir başka Latince tercümesi 1183’te, Almanca tercümesi 1461, İngilizce
tercümesi 1831 ve 1841 yıllarında Londra’da ve 1915 yılında New York’da
yayınlanmıştır. Bu eser Avrupa da yayınlanan ilk cebir kitabıdır.dolayısıyla
1145 Avrupa da cebirin doğuş tarihidir. Harezminin ikinci önemli eseri ise Hintlilerin
yaptığı işlemler ve uygulamaları inceleyip geliştirdiği eseri olan Kitab al
Muhtasar fi’l Hisab al-Hind dir 830 yılında yazılan; Ve şu anda Viyana Saray Kütüphanesinde bulunan bu eserin ilk tercümesi 1143 te
yapılmıştır
Diğer bir kopyası ise Salem Manastırında bulunan ve bugün
Heidelberg de saklanan kopyasıdır.Harezmi’nin bunun dışında latinceye
çevrilen bir eseri daha bulunmaktadır.
çevrilen bir eseri daha bulunmaktadır.
Coğrafya ile alakalı eserleri
Kitab surat al-arz
Tarih ile alakalı eserleri
Kitab'ul Tarih
Doğum: 780
civarı Harezm
Ölüm: 835 - 850 arası Bağdat, Irak
KAYNAKLAR
tr.wikipedia.org
http://www.cybermaths.8m.com
KAYNAKLAR
tr.wikipedia.org